Từ những bộ phim cài cắm “đường lưỡi bò” đến sự xâm thực âm thầm của các giá trị lệch chuẩn, không gian mạng đang đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với chủ quyền và bản sắc văn hóa Việt Nam.
“Biên giới mới” của chủ quyền quốc gia
Trong kỷ nguyên số, không gian mạng trở thành không gian sinh tồn mới của văn hóa, nhận thức và chủ quyền quốc gia. Nếu như trước đây, chủ quyền được xác lập bằng biên giới lãnh thổ, thì ngày nay chủ quyền còn được khẳng định và thử thách trong dòng chảy thông tin, hình ảnh, sản phẩm văn hóa lan truyền xuyên biên giới. Vì vậy, việc bảo vệ chủ quyền và bản sắc văn hóa trên không gian mạng trở thành nhiệm vụ chiến lược.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, các sản phẩm văn hóa - giải trí trên không gian mạng tác động ngày càng mạnh mẽ đến công chúng, nhất là giới trẻ. Khi chứa thông tin sai lệch, hình ảnh vi phạm chủ quyền hoặc giá trị lệch chuẩn, những sản phẩm này không chỉ vi phạm pháp luật, mà còn xâm thực nền tảng tinh thần, làm suy giảm niềm tin và bản sắc dân tộc.
Thời gian qua, nhiều sản phẩm văn hóa nước ngoài khi phổ biến tại Việt Nam đã cài cắm hình ảnh “đường lưỡi bò” phi pháp hoặc bản đồ sai lệch về chủ quyền, buộc các cơ quan chức năng yêu cầu gỡ bỏ khỏi các nền tảng xuyên biên giới sau khi bị phát hiện vi phạm.
Ngày 3/1, Cục Điện ảnh (Bộ VH,TT&DL) yêu cầu Netflix gỡ bỏ bộ phim truyền hình Trung Quốc “Tôi như ánh dương rực rỡ” tại Việt Nam sau khi phát hiện tác phẩm chứa hình ảnh “đường lưỡi bò” phi pháp, xâm phạm chủ quyền quốc gia. Vi phạm được xác định rõ tại tập 25, với một phân đoạn kéo dài hơn một phút hiển thị bản đồ không phù hợp, đi ngược lập trường và lợi ích quốc gia.
Cục Điện ảnh yêu cầu Netflix hoàn tất việc gỡ bỏ bộ phim trong vòng 24 giờ, kể từ 21 giờ ngày 3/1, đồng thời gửi báo cáo bằng văn bản trước 22 giờ ngày 4/1. Đây là yêu cầu bắt buộc, thể hiện quan điểm kiên quyết của cơ quan quản lý trong việc bảo vệ chủ quyền quốc gia trên lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật.
Tuy nhiên đến tối 4/1, phim vẫn hiển thị trên website và ứng dụng Netflix. Đến ngày 5/1, “Tôi như ánh dương rực rỡ” mới được gỡ hoàn toàn khỏi danh sách phim tại Việt Nam. Lãnh đạo Cục Điện ảnh cho biết việc chậm trễ là do kỳ nghỉ Tết Dương lịch và đã làm việc trực tiếp với phía Netflix.
Trước đó, ngày 2/10/2025, bộ phim Trung Quốc “Hãy để tôi tỏa sáng” cũng chứa chi tiết bản đồ Trung Quốc kèm “đường lưỡi bò” phi pháp. Cục Điện ảnh đã vào cuộc, khiến các nền tảng phát hành tại Việt Nam đồng loạt gỡ bỏ bộ phim.
Đáng lo ngại, nhiều nội dung sai phạm không chỉ xuất hiện trên các nền tảng có bản quyền, mà còn lan truyền mạnh mẽ qua website lậu, mạng xã hội và nền tảng chia sẻ video, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn. Những chi tiết tưởng nhỏ nhưng mang thông điệp chính trị rõ ràng tác động trực tiếp đến nhận thức của người xem, đặc biệt là giới trẻ.
Các vụ việc này cho thấy lỗ hổng trong quản lý nội dung xuyên biên giới, khi dòng chảy văn hóa và giải trí vượt ra ngoài ranh giới quốc gia, trong khi công cụ quản lý truyền thống chưa theo kịp tốc độ lan truyền của không gian số. Nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả và sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp phát hành và nền tảng công nghệ, không gian mạng dễ bị lợi dụng như kênh tuyên truyền trá hình, gây tổn hại lợi ích quốc gia.
Nhiều bộ phim cài cắm đường lưỡi bò bị gỡ bỏ, cấm chiếu tại Việt Nam.
Nguy cơ xâm thực bản sắc văn hóa
PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định, bên cạnh các hành vi xâm phạm chủ quyền, văn hóa Việt Nam trên không gian mạng còn đối mặt với những nguy cơ “mềm” nhưng nguy hiểm, như biến dạng ngôn ngữ, lối sống, thẩm mỹ; bạo lực ngôn từ, hiện tượng “ném đá” tập thể; cổ xúy lối sống thực dụng, cá nhân cực đoan, hay các trò tiêu khiển thiếu lành mạnh lan truyền mạnh nhờ thuật toán mạng xã hội.
Trong môi trường số, thuật toán và lợi nhuận ngắn hạn chi phối việc phân phối nội dung. Những sản phẩm giật gân, gây sốc, dễ kích thích tò mò thường được ưu tiên hiển thị, trong khi các giá trị văn hóa truyền thống, chuẩn mực ứng xử và nội dung nhân văn giàu chiều sâu lại khó cạnh tranh về mức độ tiếp cận.
Nhiều chuyên gia cảnh báo, việc giao tiếp ngày càng phụ thuộc vào công nghệ đang “phẳng hóa cảm xúc” con người. Một bộ phận giới trẻ xa rời trải nghiệm trực tiếp, suy giảm sự tinh tế trong ứng xử, trong khi văn hóa cộng đồng - đặc trưng nổi bật của Việt Nam có nguy cơ bị bào mòn trong môi trường số hóa mạnh mẽ.
Trước những thách thức này, Đảng và Nhà nước khẳng định, văn hóa là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển bền vững. Văn hóa trở thành “lá chắn mềm”, tăng sức đề kháng trước tác động tiêu cực từ bên ngoài và củng cố sự đồng thuận xã hội. Định hướng chấn hưng văn hóa nhấn mạnh, văn hóa phải mang tính dân tộc, khoa học, đại chúng; vừa bảo tồn bản sắc, vừa chủ động hội nhập.
Bảo vệ chủ quyền và bản sắc văn hóa trên không gian mạng không chỉ là ngăn chặn nội dung vi phạm, mà còn là xây dựng hệ sinh thái văn hóa số lành mạnh, hấp dẫn và giàu bản sắc. Điều này đòi hỏi số hóa di sản, phát triển sản phẩm văn hóa chất lượng, ứng dụng công nghệ hiện đại và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ sáng tạo, nghệ sĩ trở thành đại sứ văn hóa tích cực.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, không gian mạng mở ra cơ hội sáng tạo và hội nhập, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu thiếu định hướng. Vì vậy, cần thiết xây dựng “lá chắn văn hóa số” vững chắc giúp Việt Nam vừa giữ gìn bản sắc, vừa lan tỏa sức mạnh văn hóa ra thế giới.
Trong cuốn sách “Nhận diện văn hóa trong không gian số” (NXB Chính trị quốc gia Sự thật), PGS.TS Vũ Trọng Lâm chỉ ra rằng truyền thông xã hội và trí tuệ nhân tạo đang làm biến đổi mạnh mẽ đời sống văn hóa, kéo theo nguy cơ khủng hoảng giá trị và suy thoái chuẩn mực. Các trào lưu thần tượng hóa người nổi tiếng, lối sống ngoại lai và ngôn ngữ “teen code” tưởng như vô hại nhưng nếu kéo dài sẽ bào mòn bản sắc và làm giới trẻ xa rời giá trị truyền thống.
